Od dziś, 1 lipca, każdy może sprawdzić, jakie umowy zawiera jego wójt, burmistrz, starosta, czy też dyrektor samorządowej jednostki organizacyjnej bez pisania wniosku, bez czekania czternastu dni na odpowiedź, bez sporów o to, czy dana informacja “przetworzona” wymaga wykazania szczególnie istotnego interesu publicznego. Rusza Centralny Rejestr Umów Jednostek Sektora Finansów Publicznych, w skrócie CRU JSFP, dostępny pod adresem rejestrumow.gov.pl.

Brzmi jak coś, na co czekaliśmy. Warto jednak wiedzieć, czego rejestr faktycznie dotyczy a czego nie.

Obowiązek publikacji umów zaczyna się dziś -1 lipca. Kierownicy jednostek sektora finansów publicznych, czyli m.in. urzędów gmin, starostw, szkół, instytucji kultury, mają teraz obowiązek wprowadzać do systemu informacje o zawieranych umowach w ciągu 30 dni od ich podpisania.

Ważna zmiana względem pierwotnych założeń: zniknął próg kwotowy. Do rejestru trafi więc zarówno wielomilionowy kontrakt na inwestycję, jak i drobny zakup udokumentowany mailem, o ile spełnia dwa warunki łącznie stanowi zamówienie w rozumieniu Prawa zamówień publicznych i ma formę pisemną, dokumentową lub elektroniczną.

Czego rejestr NIE pokaże

Tu zaczyna się część istotna dla każdego, kto próbował wcześniej wyciągnąć z urzędu konkretne umowy.

Rejestr nie działa wstecz. Obejmuje wyłącznie umowy zawarte od 1 lipca 2026. Kontrakt podpisany w 2023 czy 2024 roku się w nim nie pojawi, nawet jeśli zostanie do niego podpisany aneks już po tej dacie. Aneks nie tworzy nowego obowiązku, bo prawnie jest częścią umowy pierwotnej.

Rejestr nie publikuje treści umowy, tylko podstawowe dane: strony, przedmiot, wartość (bez VAT), datę zawarcia. Kto chce zobaczyć samą umowę, nadal musi sięgnąć po wniosek o dostęp do informacji publicznej.

Nie wszystkie podmioty gminne są objęte. Spółki prawa handlowego, czyli np. PGK w Kamieniu Pomorskim, czy PWiK w Świerznie, nie wchodzą do CRU automatycznie tylko dlatego, że gmina jest ich właścicielem. Samo powiązanie kapitałowe nie wystarcza.

Co to oznacza w praktyce

Dla czytelników faktyzkamienia.pl, którzy śledzą wydatki swoich gmin to narzędzie, które od dziś warto mieć w zakładkach. Umowy podpisywane przez gminy powiatu kamieńskiego od 1 lipca będą jawne od ręki, bez proszenia wójta i burmistrzów o łaskę.

Nie zastąpi to jednak dochodzenia dostępu do umów już zawartych, a to właśnie one bywają najbardziej interesujące. Umowy z prawnikami, kontrakty PGK, historia zleceń na promocję gmin, wszystko to sprzed 1 lipca i wszystko to nadal wymaga starej, żmudnej drogi: wniosku, czternastu dni, a czasem sądu administracyjnego.

Rejestr to krok w stronę jawności, jaką od miesięcy trzeba było wywalczać pismami powołującymi się na Prawo prasowe i ustawę o dostępie do informacji publicznej. Tylko że krok ten dotyczy przyszłości. Przeszłość nadal wymaga naszego działania.